كاسىبىن جاقسى مەڭگەرگەن كەز كەلگەن تۇلعا جوعارى جالاقى الۋعا بولماسا جەكە كاسىبىن اشۋعا, باسقاداي كىرىس كوزىن تابۋعا قاشاندا مۇددەلى. الايدا, كەي باسشىلاردىڭ ادامداردىڭ يگىلىگى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن قاتار الەۋمەتتىك سيپاتىمەن دە ولشەنەتىنىن ەسكەرە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. وسىدان بىرەر جىلداي بۇرىن تايىنشا جىلۋ مەكەمەسىنىڭ ۇجىمى جۇمىسقا شىعۋدان باس تارتتى. ولاردى وتباسىن اسىراپ, بالا-شاعا ناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر تابىس كوزىنىڭ ايلاپ كەشىكتىرىلۋى قاتتى اشىندىرعان بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان زەينەتاقى قورىنا دا بەرەشەك ەسەلەپ ءوسىپ كەتكەن.
ماڭداي تەرگە مالشىنعان تاباناقىلارىنا كوپ ۋاقىت بويى قولدارى جەتپەگەننەن كەيىن بۇل «قارسىلىقتى» وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بەلسەندى قورعاۋدىڭ سوڭعى مۇمكىندىگى ءارى لاجسىزدىق امالى رەتىندە قاراستىرعان. سويتسە, تەكسەرۋ بارىسى كورسەتكەندەي مەكەمە قۇرىلعالى دەنى دۇرىس باسشىعا جارىماعان. ءبىرى سوتتالىپ كەتسە, ەندى ءبىرى شىعىنعا بەلشەدەن باتىرىپ, تايىپ تۇرعان. وسىدان-اق ساپالى ەڭبەك ەتۋگە ۇنەمى ىنتالاندىرىپ, جىگەرلەندىرىپ, تەمىرقازىقتاي جەتەلەپ وتىراتىن نەگىزگى قۇرال-تەتىكتىڭ ءزىلباتپان سالماعىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىن باعامداي بەرۋگە بولاتىن سياقتى.
قاراپايىم ادام ءۇشىن زەينەتاقىنى, جاردەماقىنى, جالاقىنى تولىق ءارى مەرزىمىندە وتەۋ ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەسەك, ەلباسىنىڭ تومەنگى ەڭبەكاقىنى كوتەرۋ جونىندە ءىرى كومپانيالارعا قاراتا ايتقان ۇندەۋىنىڭ جەر-جەرلەردە زور قولداۋعا يە بولۋى بۇگىندە ەڭبەكتىڭ شەشۋشى ۇلتتىق فاكتورعا اينالعانىن, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ نەگىزىن شىنايى وندىرىستىك ەڭبەك قۇرايتىنىن, ادامنىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىن ايقىندايتىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەردى كەيىنگە ىسىرۋعا بولمايتىنىن كورسەتسە كەرەك. الايدا, ەڭبەك ينسپەكتسياسىنىڭ دا, پروكۋراتۋرانىڭ دا سان مارتە ەسكەرتۋ-تەكسەرۋلەرىنە قاراماستان جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن مەزگىلىمەن وتەۋ ءوڭى تۇگىل تۇسىنە دە كىرىپ شىقپايتىن كاسىپورىندار وڭىردە جوق ەمەس. ولاردىڭ اتىن اتايتىن بولساق, الدىمەن «بوگبي», «ترانساۆتو» سىقىلدى كومپانيالار ەسكە تۇسەدى.
قوس الپاۋىت فيرما 43 شارۋاشىلىققا تيەسىلى ءبىر ميلليون گەكتار القاپقا استىق ءوسىرىپ, 10 مىڭعا جۋىق اۋىلدىقتىڭ پايلارىن يەلەنگەنىمەن, ءىشىنارا عانا ەسەپ ايىرىسقان. ال, 2011 جىلدان بەرى جالاقى, ديۆيدەند تولەۋدى مۇلدەم دوعارعان. اقىرى جەرگىلىكتى قۇرىلىمدار لاجسىزدان بانكروتقا ۇشىراپ, ءالى كۇنگە دەيىن سوتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋمەن ءجۇر. سول سياقتى جامبىل اۋدانىنا قاراستى قايرانكول ەلەۆاتورىنىڭ جالاقى جونىندەگى قارىزى دا وتەلمەي كەلەدى.
جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلى, قاجىرلى قايرات-جىگەرى, تاباندى تالابى ارقاسىندا بيىل نەگىزگى سالالار وسىممەن اياقتالعالى وتىر. ونىڭ ىشىندە ەڭبەكاقى جايى تۇراقتىلىعىمەن سيپاتتالادى. ءبىر ەڭبەككەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 107670 تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىلعا قاراعاندا 7,7 پروتسەنت كوبەيگەن. قارجى جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى–198721, قۇرىلىستا– 138107, ونەركاسىپتە- 108142 تەڭگەنى قۇراعان. پەتروپاۆل قالاسى /128513 تەڭگە / مەن قىزىلجار اۋدانى /102405 تەڭگە / كوش باستاسا, مامليۋت /84552 تەڭگە/, اقجار اۋداندارىندا /83260 تەڭگە/ كوڭىل كونشىتپەيدى. تۇتاستاي العاندا, ىلگەرىلەۋ بايقالعانىمەن, جەتكىلىكسىز.
كورشىلەس ايماقتارعا قاراعاندا ارتتا قالۋ ويلاندىرماي قويمايدى. وسى ورايدا, جەكەلەگەن مەكەمە-كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ جالاقىنى كوبەيتۋ جونىندەگى باستامالارى قۇپتارلىق. ولاردىڭ قاتارىندا «كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» اق-ى دا بار. جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىق جالاقىسى ىشكى رەزەرۆ ەسەبىنەن 145752 تەڭگەگە ۇلعايعان. تەمىرجول, مۇناي-گاز كەشەندەرى مەن راديوەلەكترونيكا, ساندىق تەلەديدار قۇرال-جابدىقتارىن شىعاراتىن كاسىپورىن زاماناۋي تەحنولوگيالار ادىسىمەن جۇمىس ىستەيدى. ماركەتينگ جانە ساتۋ دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى ءمادي بەكتەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 4,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ بۇيىمدارى وندىرىلسە, جىل اياعىنا دەيىن 4,6 ميلليرد تەڭگەگە جەتكىزۋ بەلگىلەنگەن. وزىق جوبالاردى يگەرۋگە 2,2 ميلليرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ ءوندىرىس تسەحتارى كوبەيتىلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىنا جاستار قابىلدانادى. وسىنداعى ماماندار قۇراستىرعان 3D پرينتەرلەرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە.
سىزدەردە ورتاشا ايلىق جالاقى 100 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى ەكەن. ونىڭ سىرى نەدە دەگەن سۇراعىمىزدا «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى گەننادي زەنچەنكو بىلاي جاۋاپ بەردى: –شارۋاشىلىعىمىز كوپ سالالى. ەگىنشىلىكپەن دە, مال وسىرۋمەن دە, قالدىقسىز وڭدەۋمەن دە, باۋ-باقشامەن دە شۇعىلدانامىز. ايتپەسە, تىنىمسىز ەڭبەك پەن وراسان شىعىندى قاجەت ەتەتىن اگروونەركاسىپتە تابىستىڭ تايقازانىن قايناتۋ قيىن. ۇدەمەلى يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق جوبالار نەگىزىندە تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. كۇنىنە 80 تونناعا جۋىق ءسۇت وڭدەلىپ, رەسەيگە دە جونەلتىلەدى. ەگىستىك القاپتاردىڭ ءار گەكتارىنان 25 تسەنتنەر ءونىم جينالدى. الەۋمەتتىك, مادەني نىساندار تولىق جۇمىس ىستەيدى. 700-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. كەيبىرەۋلەر قۇساپ كەپتىرىلگەن ءسۇت ۇنتاعىن پايدالانبايمىز. وندىرگەن ءونىم ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, تابيعي, ساپالى كەلگەندىكتەن, ءوتىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى. شيكىزات تاپشىلىعى بايقالعان ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىق كلاستەرى وسى زاماننىڭ بارلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى.
«تايىنشا-استىق» اگروفيرماسىنىڭ باسشىسى اناتولي رافالسكي قازان ايىنانا باستاپ 100 جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىن 60 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىرۋ تۋرالى شەشىم الىپتى. وسىلايشا 20 پايىزعا ۇلعايتىلىپتى. مۇندا دا ەگىنشىلىك قارىشتى دامىپ, تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى كەڭىنەن ەنگىزىلگەن. استىق ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ جاقسى جولعا قويىلعان. ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋدىڭ ناتيجەسىندە رەكوردتىق ءونىم الىنعان. ماشينا-تراكتور پاركى تۇگەلدەي جاڭارتىلعان. ەتتى باعىتتاعى بورداقىلاۋ الاڭدارى زەلەنىي گاي, ۆيشنەۆكا ەلدى مەكەندەرىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن. كاسىبي بىلىكتى ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەۋ, بەدەلىن كوتەرۋ, ماتەريالدىق جاعىنان ىنتالاندىرۋ شارالارى ۇجىمدىق شارتتا ايقىن بەلگىلەنگەن. ەڭبەكاقىنىڭ كەشىكتىرىلىپ تولەنۋى سياقتى كەلەڭسىز جايتتار كەزدەسكەن ەمەس, دەيدى اناتولي برونيسلاۆوۆيچ.
«شاعالا», «دايىندىق», «مامبەتوۆ جانە ك» سەكىلدى سەرىكتەستىكتەردىڭ باسشىلارى دا ارىپتەستەرىنە قولداۋ كورسەتىپ, جالاقىنى وسىرۋگە مىندەتتەمە قابىلدادى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
